Ocieplenie fundamentów - Jak uniknąć kosztownych błędów?

Ocieplenie ścian fundamentowych to jeden z tych etapów budowy, o którym często myślimy jako o czymś „pod ziemią”, a przez to mniej istotnym. Nic bardziej mylnego! To właśnie fundamenty stanowią bazę całego budynku, a ich właściwe zaizolowanie ma fundamentalne znaczenie dla komfortu cieplnego, zdrowia domowników i trwałości całej konstrukcji na lata. Zaniedbanie tego etapu może przynieść poważne i kosztowne konsekwencje, które ujawnią się z czasem. W tym artykule przeprowadzę Was przez wszystkie kluczowe aspekty ocieplenia fundamentów od zrozumienia, dlaczego jest to tak ważne, przez wybór odpowiednich materiałów, aż po praktyczne wskazówki wykonawcze i omówienie najczęstszych błędów.

Dlaczego solidne ocieplenie fundamentów to inwestycja, która zwraca się latami?

Wielu inwestorów skupia się głównie na izolacji dachu i ścian nadziemnych, zapominając o tym, co dzieje się poniżej poziomu gruntu. Tymczasem nieocieplone lub źle zaizolowane fundamenty to potencjalne źródło wielu problemów. Odpowiednie ocieplenie ścian fundamentowych to nie tylko kwestia oszczędności na ogrzewaniu, ale przede wszystkim inwestycja w długowieczność i zdrowie naszego domu. Pozwala uniknąć wielu kłopotów, które mogą pojawić się w przyszłości, a które są znacznie trudniejsze i droższe do naprawienia.

Jak ucieka ciepło z nieocieplonego domu? Rola fundamentów w bilansie energetycznym

Podstawową rolą izolacji termicznej jest zapobieganie niekontrolowanej ucieczce ciepła z wnętrza budynku na zewnątrz. W przypadku fundamentów sytuacja jest szczególnie newralgiczna. Nieocieplone ściany fundamentowe stanowią duży mostek termiczny, przez który ciepło może uciekać bezpośrednio do gruntu. Szacuje się, że straty ciepła przez niezaizolowane fundamenty mogą sięgać nawet 5-10% całkowitych strat energetycznych budynku. To oznacza, że znaczną część energii, którą zużywamy na ogrzewanie, po prostu „wylewamy” do ziemi. Zimą zimne ściany fundamentowe wychładzają wnętrza piwnic i parteru, zmuszając system grzewczy do intensywniejszej pracy. Latem natomiast ciepło z gruntu może przenikać do wnętrza budynku, podnosząc jego temperaturę.

Mechanizm ucieczki ciepła jest prosty ciepło zawsze dąży do wyrównania różnicy temperatur, przemieszczając się z obszaru o wyższej temperaturze do obszaru o niższej. W przypadku budynku mieszkalnego, w okresie grzewczym, ciepło z ogrzewanych pomieszczeń przenika przez ściany fundamentowe do zimnego gruntu. Im gorsza izolacja, tym szybszy i intensywniejszy jest ten proces. Dlatego tak ważne jest, aby ściany fundamentowe były odpowiednio zaizolowane, tworząc barierę termiczną, która zatrzyma ciepło wewnątrz domu.

Ochrona przed wilgocią i pleśnią – niewidzialny wróg Twojej konstrukcji

Fundamenty, ze względu na swoje położenie, są stale narażone na kontakt z wilgocią z gruntu. Wody gruntowe, opady deszczu, a także wilgoć kapilarna mogą przenikać przez mury fundamentowe, prowadząc do ich zawilgocenia. Jeśli ściany fundamentowe nie są odpowiednio zaizolowane zarówno termicznie, jak i przeciwwilgociowo (hydroizolacja), wilgoć może przedostać się do wnętrza budynku. To z kolei stwarza idealne warunki do rozwoju pleśni i grzybów.

Pleśń i grzyby nie tylko szpecą ściany, ale przede wszystkim stanowią poważne zagrożenie dla zdrowia mieszkańców. Mogą powodować alergie, problemy z układem oddechowym, bóle głowy i ogólne osłabienie organizmu. Dodatkowo, wilgoć osłabia strukturę materiałów budowlanych, prowadząc do ich degradacji. Dlatego izolacja fundamentów jest kluczowa nie tylko dla komfortu cieplnego, ale przede wszystkim dla zapewnienia zdrowego mikroklimatu w domu i ochrony konstrukcji przed niszczącym działaniem wilgoci.

Przedłużenie żywotności budynku – jak izolacja wpływa na trwałość ścian fundamentowych?

Wilgoć i niskie temperatury to najwięksi wrogowie betonu i materiałów murowych, z których wykonane są fundamenty. Woda krążąca w murach, która zamarza zimą, rozszerza się, powodując naprężenia i mikropęknięcia. Cykle zamarzania i rozmarzania wielokrotnie powtarzane w ciągu roku mogą prowadzić do stopniowego niszczenia struktury fundamentów. Dodatkowo, wilgoć sprzyja rozwojowi procesów chemicznych i biologicznych, które również osłabiają materiał.

Odpowiednia izolacja termiczna i hydroizolacja stanowią skuteczną barierę ochronną dla fundamentów. Izolacja termiczna utrzymuje temperaturę ścian fundamentowych powyżej punktu zamarzania, minimalizując ryzyko uszkodzeń spowodowanych mrozem. Hydroizolacja natomiast zapobiega przenikaniu wilgoci do murów. Dzięki temu fundamenty są lepiej chronione przed degradacją, co bezpośrednio przekłada się na zwiększenie trwałości całego budynku. Dobrze zaizolowane fundamenty mogą służyć bez zarzutu przez dziesięciolecia, stanowiąc solidną podstawę dla domu.

Czym ocieplić ściany fundamentowe? Przegląd i porównanie kluczowych materiałów

Wybór odpowiedniego materiału izolacyjnego do fundamentów jest kluczowy dla skuteczności całego przedsięwzięcia. Rynek oferuje kilka rozwiązań, z których każde ma swoje specyficzne właściwości i zastosowania. Nie każdy materiał nadaje się do kontaktu z gruntem i wilgocią, dlatego tak ważne jest, aby wybrać produkt przeznaczony specjalnie do tego celu. Zrozumienie różnic między nimi pozwoli nam podjąć świadomą decyzję, która najlepiej odpowie potrzebom naszego budynku i warunkom panującym w gruncie.

Styropian fundamentowy (EPS) – kiedy ekonomiczne rozwiązanie jest wystarczające?

Styropian fundamentowy, oznaczany jako EPS (Expanded Polystyrene), to najczęściej wybierany materiał do izolacji fundamentów, głównie ze względu na jego relatywnie niski koszt. Jednak nie każdy styropian nadaje się do zastosowania w gruncie. Do ocieplenia fundamentów należy stosować specjalne odmiany styropianu, które charakteryzują się podwyższoną gęstością (np. EPS 200) oraz obniżoną nasiąkliwością (hydrofobowością). Takie płyty są bardziej odporne na uszkodzenia mechaniczne podczas montażu i zasypywania wykopu, a także lepiej znoszą kontakt z wilgocią.

Zalety: stosunkowo niski koszt, dobra dostępność, łatwość obróbki. Wady: większa nasiąkliwość w porównaniu do XPS (nawet przy odmianach hydrofobowych), niższa odporność na ściskanie niż XPS. Rekomendowany do budynków, gdzie poziom wód gruntowych nie jest wysoki, a warunki gruntowe są stabilne.

Styrodur (XPS) – bezkompromisowa ochrona w trudnych warunkach gruntowych

Polistyren ekstrudowany, powszechnie znany jako styrodur (XPS), to materiał o znacznie lepszych parametrach izolacyjnych i wytrzymałościowych niż styropian. Charakteryzuje się bardzo niską nasiąkliwością, co czyni go niemal całkowicie odpornym na działanie wody, oraz bardzo wysoką wytrzymałością na ściskanie. Dzięki tym właściwościom, styrodur jest idealnym rozwiązaniem do izolacji fundamentów w trudnych warunkach gruntowych, zwłaszcza tam, gdzie występuje wysoki poziom wód gruntowych, a także w przypadku budynków podpiwniczonych, gdzie ściany fundamentowe są narażone na duże obciążenia.

Zalety: bardzo niska nasiąkliwość, wysoka wytrzymałość na ściskanie, doskonała izolacyjność termiczna, odporność na agresywne substancje w gruncie. Wady: wyższy koszt w porównaniu do styropianu EPS. Jest to materiał premium, który zapewnia najwyższy poziom ochrony, szczególnie w wymagających warunkach.

Pianka poliuretanowa (PUR) – nowoczesna technologia dla maksymalnej szczelności

Pianka poliuretanowa (PUR) to nowoczesny materiał izolacyjny, który aplikuje się metodą natryskową. Po nałożeniu rozpręża się i twardnieje, tworząc jednolitą, bezspoinową powłokę izolacyjną. Doskonale przylega do izolowanej powierzchni, wypełniając wszelkie nierówności i tworząc skuteczną barierę termiczną oraz przeciwwilgociową. Pianka PUR charakteryzuje się bardzo dobrymi właściwościami termoizolacyjnymi i niską nasiąkliwością.

Zalety: tworzy jednolitą, bezszwową izolację, doskonałe właściwości termoizolacyjne, niska nasiąkliwość, szybka aplikacja. Wady: najwyższy koszt spośród omawianych materiałów, wymaga specjalistycznego sprzętu do aplikacji. Jest to rozwiązanie dla osób poszukujących najbardziej zaawansowanej i szczelnej izolacji, gotowych ponieść wyższe koszty.

Tabela porównawcza: XPS vs EPS vs Piana PUR – co wybrać dla swojego domu?

Ocieplenie ścian fundamentowych krok po kroku – kompletny poradnik wykonawcy

Prawidłowe wykonanie ocieplenia fundamentów to proces, który wymaga precyzji i stosowania odpowiednich technologii. Każdy etap ma swoje znaczenie dla końcowego efektu i trwałości izolacji. Poniżej przedstawiam szczegółowy przewodnik, który pomoże Wam przejść przez ten proces krok po kroku, minimalizując ryzyko popełnienia błędów.

Krok 1: Przygotowanie terenu i odsłonięcie murów fundamentowych

Krok 2: Oczyszczenie i naprawa powierzchni ściany – baza dla trwałej izolacji

Przed przystąpieniem do jakichkolwiek prac izolacyjnych, ściany fundamentowe muszą być idealnie czyste i suche. Należy dokładnie oczyścić je z ziemi, kurzu, resztek zaprawy, starej farby czy luźnych fragmentów betonu. Wszelkie nierówności, ubytki, pęknięcia czy dziury należy naprawić przy użyciu odpowiednich zapraw naprawczych lub betonów. Gładka i stabilna powierzchnia jest niezbędna dla prawidłowego przylegania hydroizolacji i płyt izolacyjnych. Zaniedbanie tego etapu może skutkować problemami z przyczepnością materiałów i powstawaniem mostków termicznych lub wilgociowych.

Krok 3: Aplikacja hydroizolacji – kluczowa bariera przeciwwilgociowa

Po oczyszczeniu i naprawie ścian fundamentowych, kolejnym kluczowym etapem jest nałożenie warstwy hydroizolacji. Najczęściej stosuje się w tym celu masy bitumiczne (dyspersyjne lub rozpuszczalnikowe) lub specjalne membrany. Hydroizolacja stanowi barierę, która chroni mury fundamentowe przed przenikaniem wilgoci z gruntu. Należy ją nałożyć starannie, pokrywając całą powierzchnię ścian fundamentowych, aż do poziomu terenu. W miejscach narażonych na bezpośredni kontakt z wodą gruntową zaleca się stosowanie grubowarstwowych powłok uszczelniających (tzw. "papa w płynie") lub specjalnych systemów izolacji.

Ważne: Upewnij się, że hydroizolacja jest nałożona równomiernie i bez przerw. Wszelkie niedociągnięcia w tym etapie mogą skutkować przedostawaniem się wilgoci pod warstwę izolacji termicznej, co zniweczy jej działanie i może prowadzić do uszkodzenia fundamentów.

Krok 4: Montaż płyt izolacyjnych – technika klejenia bez mostków termicznych

Gdy hydroizolacja wyschnie, można przystąpić do montażu płyt izolacyjnych (styropianu EPS lub styroduru XPS). Płyty należy przyklejać do ścian fundamentowych przy użyciu specjalnych klejów do styropianu, które nie zawierają rozpuszczalników mogących uszkodzić materiał izolacyjny. Klej nakłada się punktowo na płycie lub na całej jej powierzchni, w zależności od zaleceń producenta. Płyty należy układać ciasno obok siebie, z przesunięciem spoin (jak w murze), aby uniknąć powstawania pionowych szczelin. Absolutnie nie wolno stosować kołków do mocowania płyt w części podziemnej fundamentów, ponieważ wiercenie otworów mogłoby uszkodzić hydroizolację i stworzyć drogę dla wilgoci. Płyty powinny być przycięte tak, aby idealnie do siebie pasowały, eliminując wszelkie szczeliny.

Krok 5: Zabezpieczenie warstwy ocieplenia – rola folii kubełkowej i siatki

Po przyklejeniu płyt izolacyjnych, należy je dodatkowo zabezpieczyć przed uszkodzeniami mechanicznymi, które mogą wystąpić podczas zasypywania wykopu. Najczęściej stosuje się w tym celu folię kubełkową, która jest układana na ociepleniu w taki sposób, aby "oczka" folii były skierowane w stronę ściany fundamentowej. Tworzy to warstwę wentylacyjną i jednocześnie chroni płyty przed naciskiem ziemi i kamieni. W niektórych przypadkach, szczególnie w górnej części ocieplenia, stosuje się również siatki zbrojące, które dodatkowo wzmacniają warstwę ochronną.

Krok 6: Prawidłowe zasypanie wykopu – jak nie uszkodzić wykonanej pracy?

Ostatnim etapem prac jest zasypanie wykopu. Należy to robić ostrożnie, warstwami, najlepiej przy użyciu materiału przepuszczalnego dla wody, np. piasku lub drobnego żwiru. Unikaj zasypywania dużymi kamieniami lub gruzem, które mogłyby uszkodzić folię kubełkową i warstwę izolacji. Każda warstwa powinna być lekko zagęszczona. Pamiętaj, aby zasypywać wykop do poziomu terenu, tworząc odpowiedni spadek od budynku, który zapewni odprowadzenie wód opadowych z dala od fundamentów.

Najważniejsze pytania techniczne – to musisz wiedzieć przed rozpoczęciem prac

Planując ocieplenie fundamentów, inwestorzy często mają wiele pytań dotyczących detali technicznych. Zrozumienie tych kwestii pozwala na uniknięcie błędów i zapewnienie maksymalnej skuteczności izolacji. Oto odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania.

Jak głęboko ocieplać fundamenty, by miało to sens? Standardy a praktyka

Zgodnie z przepisami i dobrymi praktykami budowlanymi, izolacja termiczna fundamentów powinna sięgać co najmniej 1 metr poniżej poziomu gruntu. Jest to minimalna głębokość, która zapewnia ochronę przed przemarzaniem gruntu wokół fundamentów i znacząco redukuje straty ciepła. Jednak w praktyce, aby uzyskać optymalną izolację, często stosuje się ocieplenie aż do poziomu ław fundamentowych. Takie rozwiązanie zapewnia ciągłość izolacji i chroni całą konstrukcję fundamentową. Głębokość ocieplenia powinna być również dostosowana do strefy przemarzania gruntu w danym regionie oraz do specyfiki budynku (np. obecność piwnicy).

Izolacja pionowa a pozioma – czym się różnią i dlaczego obie są ważne?

Mówiąc o izolacji fundamentów, rozróżniamy dwa typy: izolację pionową i izolację poziomą. Izolacja pionowa to ta, którą wykonujemy na zewnętrznych ścianach fundamentowych, pokrywając je płytami termoizolacyjnymi. Jej głównym zadaniem jest ochrona ścian przed zimnem i wilgocią z gruntu. Izolacja pozioma natomiast ma na celu odcięcie fundamentów od wilgoci podciąganej kapilarnie z gruntu oraz zapobieganie ucieczce ciepła w dół. Wykonuje się ją zazwyczaj pod ławami fundamentowymi lub na ich wierzchu, a także pod posadzką na gruncie w piwnicy lub na parterze. Obie formy izolacji są kluczowe dla kompleksowej ochrony budynku izolacja pionowa chroni ściany, a pozioma zapobiega przenikaniu wilgoci i zimna od spodu.

Ocieplenie od zewnątrz czy od wewnątrz? Kiedy warto rozważyć drugą opcję?

Standardowym i zdecydowanie zalecanym sposobem ocieplenia fundamentów jest wykonanie izolacji od strony zewnętrznej. Pozwala to na stworzenie ciągłej bariery termicznej i przeciwwilgociowej wokół całej konstrukcji, chroniąc ją przed negatywnymi czynnikami zewnętrznymi. Ocieplenie od wewnątrz jest rozwiązaniem znacznie rzadziej stosowanym i zazwyczaj podejmowanym w sytuacjach awaryjnych lub specyficznych. Może być rozważane w przypadku modernizacji istniejących budynków, gdzie dostęp do zewnętrznej strony fundamentów jest utrudniony lub niemożliwy, lub gdy chcemy poprawić komfort cieplny piwnicy w już istniejącym domu. Należy jednak pamiętać, że ocieplenie od wewnątrz nie chroni samej konstrukcji fundamentów przed wilgocią i mrozem, a jedynie podnosi temperaturę wewnątrz pomieszczenia.

Ciągłość izolacji – jak prawidłowo połączyć ocieplenie fundamentu z elewacją?

Kluczowym elementem skutecznej izolacji termicznej jest jej ciągłość. Oznacza to, że izolacja fundamentów musi być połączona z izolacją ścian zewnętrznych (elewacji) oraz z izolacją podłogi na gruncie (jeśli występuje). Brak takiego połączenia tworzy tzw. mostek termiczny, czyli miejsce, przez które ciepło może swobodnie uciekać z wnętrza budynku. Aby zapewnić ciągłość, płyty izolacyjne na ścianach fundamentowych powinny być ułożone na tej samej wysokości co izolacja elewacji, a połączenie powinno być wykonane starannie, bez przerw. W przypadku izolacji podłogi na gruncie, powinna ona być zintegrowana z izolacją pionową ścian fundamentowych. Tylko takie kompleksowe podejście gwarantuje pełną ochronę termiczną budynku.

Najczęstsze błędy przy ocieplaniu fundamentów i jak ich uniknąć

Nawet najlepsze materiały i staranne wykonanie mogą okazać się nieskuteczne, jeśli popełnimy podstawowe błędy podczas ocieplania fundamentów. Zidentyfikowanie i unikanie tych pułapek jest kluczowe dla zapewnienia trwałości i efektywności wykonanej izolacji. Poniżej omawiam najczęściej spotykane błędy i sposoby, jak ich uniknąć.

Błąd #1: Zastosowanie nieodpowiedniego materiału (np. zwykłego styropianu)

Jednym z najpoważniejszych błędów jest użycie zwykłego styropianu fasadowego lub podłogowego do izolacji fundamentów. Taki materiał ma znacznie wyższą nasiąkliwość i niższą wytrzymałość na ściskanie niż specjalistyczny styropian fundamentowy (EPS) czy styrodur (XPS). W kontakcie z wilgocią z gruntu zwykły styropian szybko nasiąka wodą, traci swoje właściwości izolacyjne, a nawet może ulec degradacji. Powoduje to nie tylko utratę funkcji termoizolacyjnej, ale także może prowadzić do uszkodzenia konstrukcji fundamentów. Zawsze należy stosować materiały przeznaczone do kontaktu z gruntem, posiadające odpowiednie atesty i parametry techniczne.

Błąd #2: Pominięcie lub niewłaściwe wykonanie hydroizolacji

Hydroizolacja jest absolutnie niezbędna przed nałożeniem izolacji termicznej na fundamenty. Pominięcie tego etapu lub wykonanie jej niedbale to recepta na katastrofę. Wilgoć z gruntu będzie przenikać przez materiał izolacyjny i ściany fundamentowe, prowadząc do zawilgocenia piwnic, rozwoju pleśni i osłabienia konstrukcji. Nawet najlepsza izolacja termiczna nie spełni swojej roli, jeśli będzie stale mokra. Upewnij się, że hydroizolacja jest wykonana starannie, pokrywa całą powierzchnię ścian fundamentowych i jest odpowiednio zabezpieczona przed uszkodzeniem podczas montażu płyt izolacyjnych.

Błąd #3: Niedokładny montaż płyt i powstawanie mostków termicznych

Nawet najlepsze materiały nie ochronią domu przed zimnem, jeśli zostaną zamontowane niedbale. Szczeliny między płytami izolacyjnymi, niedokładne dopasowanie, czy niewłaściwe klejenie to prosta droga do powstania mostków termicznych. Przez takie miejsca ciepło ucieka z wnętrza budynku, a zimno przenika do środka. Płyty powinny być przycinane na wymiar i ciasno do siebie dopasowane, a spoiny powinny być przesunięte. Klej powinien być nakładany równomiernie, zapewniając pełne przyleganie płyty do ściany. Pamiętaj, że każdy pusty fragment pod płytą to potencjalny mostek termiczny.

Błąd #4: Brak ciągłości izolacji na styku z ociepleniem ścian nadziemnych

Jak już wspominałem, ciągłość izolacji jest kluczowa. Błąd polegający na braku połączenia izolacji fundamentów z izolacją ścian nadziemnych (elewacji) jest bardzo częsty i prowadzi do powstania znaczącego mostka termicznego w miejscu styku tych dwóch warstw. Powoduje to nie tylko straty ciepła, ale może również prowadzić do kondensacji pary wodnej na wewnętrznej stronie ściany nadziemnej, co sprzyja rozwojowi pleśni. Upewnij się, że obie warstwy izolacji są ze sobą połączone, tworząc jednolitą barierę termiczną.

Ile kosztuje ocieplenie ścian fundamentowych? Analiza cen materiałów i robocizny

Koszt ocieplenia fundamentów jest zmienny i zależy od wielu czynników, takich jak wybrany materiał izolacyjny, jego grubość, stopień skomplikowania prac, lokalizacja inwestycji oraz stawki robocizny. Poniżej przedstawiam przybliżone szacunki, które pomogą Wam zorientować się w potencjalnych wydatkach.

Szacunkowy kosztorys dla styropianu (EPS) – ile zapłacisz za popularne rozwiązanie?

Ocieplenie fundamentów styropianem hydrofobowym (EPS) jest zazwyczaj najtańszą opcją. Koszt samego materiału (płyty EPS o odpowiedniej grubości i parametrach) waha się zazwyczaj od około 40 do 80 zł za m². Do tego należy doliczyć koszt kleju, mas bitumicznych do hydroizolacji, folii kubełkowej oraz ewentualnie materiałów do przygotowania wykopu. Koszt robocizny, w zależności od regionu i ekipy, może wynosić od 60 do 120 zł za m². Łącznie, za kompleksowe ocieplenie fundamentów styropianem hydrofobowym, można spodziewać się kosztów rzędu 100-200 zł za m².

Kalkulacja dla styroduru (XPS) – kiedy wyższy wydatek jest uzasadniony?

Styrodur (XPS) jest droższym materiałem izolacyjnym. Cena płyt XPS to zazwyczaj od 70 do 150 zł za m², w zależności od grubości i parametrów. Pozostałe koszty materiałów (kleje, hydroizolacja) są podobne jak w przypadku styropianu. Koszt robocizny może być nieco wyższy ze względu na specyfikę pracy z tym materiałem lub większą dokładność wymaganą w trudniejszych warunkach. Całkowity koszt ocieplenia fundamentów styrodurem może wynosić od 150 do nawet 300 zł za m². Jest to inwestycja uzasadniona w przypadku trudnych warunków gruntowych, wysokiego poziomu wód gruntowych lub gdy zależy nam na maksymalnej trwałości i odporności izolacji.

Przeczytaj również: Czym malować fundament, aby uniknąć wilgoci i uszkodzeń?

Ocieplenie w starym domu a w nowym budownictwie – od czego zależą różnice w cenie?

Cena ocieplenia fundamentów może się znacznie różnić w zależności od tego, czy prace wykonujemy w nowym budynku, czy w istniejącym. W nowym budownictwie prace te są zazwyczaj prostsze i tańsze, ponieważ fundamenty są odsłonięte podczas budowy. W starym domu często konieczne jest wykonanie prac ziemnych na dużą skalę, aby odsłonić fundamenty, co generuje dodatkowe koszty. Ponadto, w starszych budynkach stan techniczny fundamentów może wymagać dodatkowych prac naprawczych, co również wpływa na cenę. Dostęp do ścian fundamentowych, obecność istniejących instalacji podziemnych czy konieczność zabezpieczenia terenu budowy to kolejne czynniki, które mogą podnieść koszty w przypadku modernizacji istniejącego obiektu.